GLICZARÓW GÓRNY – Oficjalna Strona Miejscowości
Położenie i układ osadniczy
Gliczarów Górny leży na Pogórzu Spisko–Gubałowskim, na stromym grzbiecie między doliną Białego Dunajca a rejonem Bukowiny Tatrzańskiej. Dzisiejszy Gliczarów Górny osiąga ok. 900–1006 m n.p.m. i jest jedną z najwyżej położonych wsi w Polsce.
Administracyjnie należy obecnie do gminy Biały Dunajec, powiatu tatrzańskiego, woj. małopolskiego; w latach 1975–1998 wchodziła w skład woj. nowosądeckiego. Obecnie miejscowość podzielona jest na osiedla: Cudzichowie, Cupaki, Fiśkowa Dolina, Iwańscy , Jurzyści, Łuszczkowie, Skowyrowie, Stasindowie. W Gliczarowie Górnym wyróżniamy następujące ulice: ul. Fiśkowa Dolina, ul. Golocki, ul. Iwan, ul. Jurzyste, ul. Kaniówka, ul. Matygówka, ul. Rząski, ul. Tatrzańska, ul. Widokowa, ul. Wierchy.
Nazwa miejscowości
Nazwa „Gliczarów” ma dwa możliwe źródła. Część autorów wywodzi ją z języka pasterzy wołoskich: „glicza” jako określenie miejsca silnych wiatrów. Inni wskazują na niemieckie „Gletscher” – lodowiec – jako możliwe źródło, choć w kontekście lokalnym bardziej metaforyczne (chłodny, obwiany wiatrami grzbiet) niż dosłowne. W literaturze lokalnej pojawiają się czasem sugestie o dużo wcześniejszym, „średniowiecznym” rodowodzie nazwy.
Najdawniejsze ślady zasiedlenia
Mimo iż dla samego Gliczarowa nie ma udokumentowanych znalezisk archeologicznych, to badania dla tego regionu Podhala pokazują natomiast pojedyncze ślady pobytu człowieka od młodszego paleolitu i neolitu w dolinie Dunajca i na obrzeżach Tatr.
W XII w. dzisiejszy teren Gliczarowa był kompleksem lasów z torfowiskami i łąkami w niższych partiach. Osadnictwo stałe rozwijało się w dolinach (np. Nowy Targ, Czarny Dunajec, Ludźmierz), a wyższe grzbiety – takie jak późniejsze Wierchy w Gliczarowie czy Bańska Wyżna – pełniły raczej funkcję pastwisk sezonowych (hala, szałasy) niż wsi w sensie prawnym.
Zanim powstała wieś „Gliczarów”, na jej grzbiecie istniały okresowo użytkowane polany pasterskie, łączące tradycję pasterstwa wołoskiego z rolniczym osadnictwem z doliny Białego Dunajca.
Lokacja wsi i XVII–XVIII w.
Pierwsze znane wzmianki o Gliczarowie pochodzą już z ok. 1630 r., kiedy to Marcin Bafia lokuje wieś na prawie wołoskim. Oznacza to stosunkowo późną, „wysokogórską” fazę kolonizacji Podhala – w momencie gdy doliny były już w większości zasiedlone. 4 lutego 1668 r. w Krakowie syn Marcina, Andrzej Bafia, otrzymuje z rąk króla Jana Kazimierza przywilej na sołectwo w „Gleycarowie”. Przywilej ten prawdopodobnie potwierdza istniejący już stan faktyczny: funkcjonującą wieś z rolami kmiecymi, wspólnymi lasami i pastwiskami oraz dziedzicznym sołtysem (wójtem) z rodu Bafiów.
Do końca XVIII w. Gliczarów wchodził w skład starostwa nowotarskiego, a bardziej konkretnie – tzw. dóbr szaflarskich. Dokumenty z początku XIX w. wymieniają dobra te jako obejmujące m.in. Bańską, Biały Dunajec, Gliczarów, Murzasichle, Poronin, Skrzypne, Szaflary i Zaskale.
Struktura społeczna wsi w tym okresie była typowa: kilkadziesiąt gospodarstw chłopskich o silnie rozdrobnionych łanach, sołtys/wójt z większym areałem i przywilejami sądowymi, karczma jako ważny punkt gospodarczy, wspólne wypasy na wierchach (dzisiejsze przysiółki Bartków Wierch, Dziadkówka, Fiśkowa Dolina itp.).
Okres zaborów (koniec XVIII w. – 1918)
Po I rozbiorze Polska utraciła ten obszar na rzecz Austrii – wchodził on w skład Królestwa Galicji i Lodomerii. Przekształcono dawną królewszczyznę w dobra kameralne, a w 1819 r. dobra szaflarskie (wraz z Gliczarowem) zostały sprzedane Tomaszowi i Honoracie Uznańskim, krakowskim mieszczanom, którzy stali się właścicielami znacznych majątków na Podhalu.
Dla mieszkańców oznaczało to utrzymanie stosunków pańszczyźnianych wobec nowego pana. Gospodarka była prawie wyłącznie rolniczo–pasterka: uprawa zbóż odpornych na chłód (owies, żyto), hodowla owiec i bydła, wyręby lasu (drewno na opał i budulec), spław drewna Dunajcem, chałupnicze rzemiosła (stolarstwo, ciesielka, tkactwo, prosty wyrób narzędzi).
W XIX w. dochodzi do stopniowego uwłaszczenia chłopów, ale uwłaszczenie w górskich warunkach oznaczało własność bardzo drobnych i rozdrobnionych kawałków roli – zaczątki późniejszego problemu przeludnienia agrarnego.
W tym okresie rodzi się jedna z najważniejszych dla Gliczarowa postaci – Wojciech Kułach Wawrzyńcok (ur. 1812 r. w Gliczarowie Dolnym), znakomity rzeźbiarz ludowy, nazywany „Leonardem da Vinci z Gliczarowa”. Tworzył ołtarze i rzeźby w Zakopanem, Ludźmierzu, Białce, ale także liczne kapliczki i krzyże w samym Gliczarowie.
Gliczarów jako gmina i rozwój wsi (XIX/XX w.)
W drugiej połowie XIX w., w ramach galicyjskiej reformy samorządowej, utworzono gminę wiejską Gliczarów, której siedziba znajdowała się w tej wsi w latach 1865–1935. Była to jednostka skupiająca lokalną społeczność wokół własnego urzędu gminnego, co wzmacniało pozycję wsi w regionie.
Pod koniec XIX w. i na początku XX w. narastają kontakty z ośrodkami miejskimi (Nowy Targ, Zakopane). Powstają pierwsze inicjatywy edukacyjne – w 1910 r. założono szkołę w Gliczarowie (późniejsza Szkoła Podstawowa im. Wojciecha Kułacha Wawrzyńcoka w Gliczarowie Dolnym).
Struktura społeczna to nadal przede wszystkim drobni gazdowie; elita lokalna to zamożniejsze rody (m.in. Bafiów, Kułachów, Rzepków). Ich przewaga wynikała z większych areałów ziemi, dostępu do urzędów (sołtys, członek rady gminy) i kontaktów z „miastem”.
I wojna światowa i II Rzeczpospolita
W czasie I wojny światowej Gliczarów znajdował się z dala od głównego frontu karpackiego, ale wielu mieszkańców służyło w armii austro-węgierskiej.
Po 1918 r. wieś znalazła się w granicach II Rzeczypospolitej. Ożywiło się życie społeczne – część mieszkańców angażowała się w ruch ludowy, Związek Podhalan, Akcję Katolicką. Z Gliczarowem (poprzez małżeństwo i działalność) związany był Andrzej Skupień-Florek, znany poeta, gawędziarz i regionalista, który był m.in. inicjatorem budowy szkoły w Gliczarowie Górnym i działał w radzie gminnej Białego Dunajca.
Gospodarka pozostawała rolnicza. Przeludnienie wsi i mała wydajność rolnictwa pchały część mieszkańców do pracy sezonowej w miastach lub emigracji (Ameryka, Śląsk, Czechy).
II wojna światowa
W czasie okupacji niemieckiej Gliczarów – jak całe Podhale – znalazł się w Generalnym Gubernatorstwie. Na Podhalu prowadzono program „Goralenvolk”, próbę wyodrębnienia Górali jako odrębnego narodu. W uzasadnieniach Niemcy powoływali się m.in. na tezę, że górale mają pochodzenie zbliżone do ich własnego, wywodząc związki z Celtami m.in. spinki góralskie. W dokumentach i publicystyce powojennej podkreśla się, że w wielu wsiach, w tym w rejonie Białego Dunajca, przeważał dystans lub otwarty sprzeciw wobec tej polityki. Z tego powodu część mieszkańców Gliczarowa była angażowana do robót przymusowych, w tym w Niemczech i Austrii, a pojedynczy młodzi mężczyźni brali udział w strukturach konspiracyjnych (AK, Bataliony Chłopskie) działających w rejonie Tatr.
Podział na Gliczarów Dolny i Górny, PRL
Po II wojnie światowej nastąpił formalny podział historycznego Gliczarowa na dwie odrębne miejscowości: Gliczarów Dolny (część starsza, przy dolinie) i Gliczarów Górny (część wyżej położona). Podział ten utrwalił się w administracji dopiero po wojnie; wcześniej była to jedna wieś.
Władze PRL przeprowadziły elektryfikację, budowę dróg dojazdowych i stopniową poprawę infrastruktury. Utrzymywał się jednak model drobnych gospodarstw rolnych, często łączonych z pracą zarobkową poza wsią. Pasterstwo (owce, krowy) oraz wyrąb lasu nadal miały duże znaczenie, choć zaczęły je wypierać dochody z rodzącej się turystyki w Zakopanem i Bukowinie Tatrzańskiej.
W latach 1975–1998 obie wsie należały do woj. nowosądeckiego, w nowym podziale administracyjnym z 1999 r. – do powiatu tatrzańskiego w woj. małopolskim.
Kluczową zmianą w sferze religijnej była budowa nowego kościoła w Gliczarowie Górnym (1980–1984), na działce podarowanej przez miejscowych gospodarzy – rodzinę Pawlikowskich i Bafiów. Początkowo świątynia była filią parafii Biały Dunajec; samodzielną parafię Przemienienia Pańskiego erygowano w 1999 r. W Gliczarowie Dolnym od lat 80. XX w. funkcjonuje kaplica pw. św. Jana Chrzciciela, należąca nadal do parafii Biały Dunajec.
Transformacja po 1989 r. i współczesność
Po 1989 r. nastąpiła przyspieszona transformacja: gwałtowny wzrost budownictwa jednorodzinnego i pensjonatowego na stokach Wierchów, rozwój bazy noclegowej i gastronomicznej, powstanie stacji narciarskiej i kompleksów wyciągów talerzykowych i taśmowych, sztucznie naśnieżanych i oświetlanych, zlokalizowanych między Fiśkową Doliną a Dziadkówką.
Leszek Leszczyński, CC BY 2.0, via Wikimedia Commons
Miejscowość coraz wyraźniej przechodzi od modelu rolniczego do turystyczno–wypoczynkowego: rośnie udział dochodów z usług noclegowych, gastronomii, narciarstwa i turystyki widokowej (panorama Tatr z Wierchów uchodzi dziś za jedną z najładniejszych w regionie).
Jednocześnie utrzymuje się tradycyjny system świąt i imprez: Festyn Gliczarowski (15 sierpnia), dożynki, rajd narciarski o Puchar Gliczarowa, start biegu narciarskiego im. Jana Pawła II; w ostatnich latach imprezy te często łączy się z akcjami charytatywnymi.
Według spisu z 2011 r. Gliczarów Górny liczył 573 mieszkańców, a Gliczarów Dolny 495, co daje ok. 1068 mieszkańców historycznego Gliczarowa. Dane parafialne podają dla parafii Gliczarów Górny ok. 560 wiernych.
Struktury społeczne, parafie, instytucje
Współczesny Gliczarów ma klasyczny układ wsi podhalańskiej: sołectwo Gliczarów Górny, parafia Przemienienia Pańskiego w Gliczarowie Górnym (eryg. 1999), z kościołem w stylu tatrzańskim, OSP, cmentarzem, jednostkami duszpasterskimi (oaza, służba liturgiczna), szkoła podstawowa w Gliczarowie Górnym im. Andrzeja Skupnia-Florka.
Działa Ochotnicza Straż Pożarna, lokalne koła gospodyń wiejskich, organizacje parafialne oraz różne nieformalne inicjatywy regionalne (konkursy poświęcone Kułachowi Wawrzyńcokowi, przeglądy twórczości, rajdy).
Gospodarka, rolnictwo, pasterstwo, rzemiosło, komunikacja
Historycznie podstawą utrzymania były małe gospodarstwa rolno-hodowlane: zboża, ziemniaki, owce, bydło mleczne, wełna owcza. Wysokie położenie oznaczało krótszy okres wegetacji i konieczność łączenia roli z wypasem na halach oraz sezonową pracą poza wsią.
Wyróżnia się tradycje ciesielskie i snycerskie (m.in. dziedzictwo po Wojciechu Kułachu Wawrzyńcoku), a także drobne rzemiosła: kuśnierstwo, wyrób elementów stroju góralskiego, stolarka budowlana.
Na terenie Gliczarowa funkcjonowały drobne tartaki i warsztaty. Większe zakłady pracy znajdowały się w okolicznych miejscowościach (Nowy Targ, Zakopane) i to tam kierowała się codzienna migracja zarobkowa mieszkańców.
Dojazd opiera się na drodze lokalnej od strony Białego Dunajca i Bukowiny Tatrzańskiej; kluczową rolę od lat odgrywają busy z Zakopanego i Nowego Targu.
Kultura ludowa, gwara, tradycje i dziedzictwo
Gliczarów należy do klasycznego obszaru kultury podhalańskiej: gwara podhalańska, strój góralski, muzyka oparta na dudach, skrzypcach i basach, taniec zbójnicki, charakterystyczne budownictwo drewniane.
Miejscowa gwara to jedna z odmian gwary podhalańskiej, z typowymi cechami fonetycznymi (m.in. mazurzenie, zanik części samogłosek w wygłosie) i bogatym słownictwem pasterskim.
Silna religijność ludowa (liczne kapliczki przydrożne, w tym dzieła Kułacha), procesje Bożego Ciała, odpust Przemienienia Pańskiego, dożynki, opłatek góralski, kolędowanie z gwiazdą i turoniem.
Dziedzictwo materialne to kapliczki i krzyże autorstwa lub z kręgu Kułacha Wawrzyńcoka, tradycyjne chałupy o konstrukcji zrębowej, kościół Przemienienia Pańskiego w stylu tatrzańskim, izby pamięci w szkołach (Kułach Wawrzyńcok, Andrzej Skupień-Florek).
Dziedzictwo niematerialne to przekaz ustny o dawnych gazdach, szałasach, wypasach, pieśni i gawędy utrwalane m.in. przez Andrzeja Skupnia-Florka, lokalne konkursy i festyny (Festyn Gliczarowski, wybory „Gaździny Roku” itp.), podtrzymujące tradycyjne wzory roli kobiety–gospodyni i mężczyzny–gazdy.
Zmiany społeczne i demograficzne
Od końca XIX w. Gliczarów doświadczał typowych zjawisk dla górskiej wsi: przeludnienie agrarne i emigracja, stopniowy spadek liczby osób utrzymujących się wyłącznie z rolnictwa, wzrost odsetka ludności dojeżdżającej do pracy poza wsią, po 1989 r. silny zwrot ku usługom turystycznym. W długim okresie oznacza to przekształcenie struktury społecznej z „prawie wyłącznie gazdowskiej” w mieszany model: gospodarstwa rolne + pensjonaty + praca najemna.
Instytucje
Archiwalne mapy
Galicja i Bukowina (1861–1864) – Drugi przegląd wojskowy Cesarstwa Habsburgów
Galicja i Lodomeria (1779–1783) – Pierwszy przegląd wojskowy
Zobacz także: